Vĩ độ và Kinh độ
Latitude and Longitude: the address system of planet Earth
Hai con số đủ để chỉ ra bất kỳ nơi nào trên Trái Đất. Trang này đi từ khái niệm cơ bản đến kiến thức chuyên sâu, có bản đồ tương tác, từ vựng tiếng Anh và trò chơi ôn tập.
Khám phá bản đồChơi quizNền tảng Cơ bản · Beginner
Bốn khái niệm cốt lõi. Mỗi thuật ngữ đi kèm tiếng Anh để bạn quen cách dùng trong sách và bản đồ quốc tế.
Xích đạo
Equator · vĩ tuyến gốc 0°
Vòng tròn tưởng tượng lớn nhất, chạy ngang quanh Trái Đất theo hướng Đông – Tây. Nó chia hành tinh thành Bắc bán cầu (Northern Hemisphere) và Nam bán cầu (Southern Hemisphere).
Kinh tuyến gốc
Prime Meridian · kinh tuyến 0°
Nửa đường tròn tưởng tượng nối Bắc Cực (North Pole) với Nam Cực (South Pole), đi qua đài thiên văn Greenwich ở Luân Đôn, Anh. Nó chia Trái Đất thành Bán cầu Đông (Eastern) và Bán cầu Tây (Western).
Vĩ độ
Latitude
Số đo bằng độ chỉ khoảng cách từ một điểm đến xích đạo, từ 0° đến 90° Bắc (N) hoặc 90° Nam (S) tại hai cực. Đường nối các điểm cùng vĩ độ gọi là vĩ tuyến (parallel).
Kinh độ
Longitude
Số đo bằng độ chỉ khoảng cách từ một điểm đến kinh tuyến gốc, từ 0° đến 180° Đông (E) hoặc 180° Tây (W). Đường nối các điểm cùng kinh độ gọi là kinh tuyến (meridian).
So sánh nhanh Quick comparison
| Tiêu chí | Vĩ độ (Latitude) | Kinh độ (Longitude) |
|---|---|---|
| Đường tương ứng | Vĩ tuyến (parallels) | Kinh tuyến (meridians) |
| Hướng | Ngang, Đông – Tây | Dọc, từ cực đến cực |
| Đường gốc 0° | Xích đạo (Equator) | Kinh tuyến gốc (Prime Meridian) |
| Phạm vi | 0° – 90°, ký hiệu N / S | 0° – 180°, ký hiệu E / W |
| Chia bán cầu | Bắc và Nam | Đông và Tây |
| Độ dài đường | Ngắn dần về phía cực | Các kinh tuyến dài bằng nhau |
Bản đồ tương tác Thực hành · Practice
Chọn một địa điểm hoặc kéo thanh trượt. Quả địa cầu bên trái và bản đồ trải phẳng bên phải hiển thị cùng một điểm. Cung vàng là vĩ độ, cung tím là kinh độ.
Đo khoảng cách Great-circle distance
Trung cấp Intermediate
Những vĩ tuyến đặc biệt và vì sao 1° kinh độ không phải lúc nào cũng dài như nhau.
Chí tuyến
Tropics of Cancer and Capricorn · 23,5°
Vĩ tuyến xa xích đạo nhất mà Mặt Trời còn lên thẳng đỉnh đầu. Con số 23,5° bằng độ nghiêng trục quay của Trái Đất (axial tilt). Phần lớn Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới (tropics).
Vòng cực
Arctic and Antarctic Circles · 66,5°
Bên trong vòng cực có ngày hoặc đêm kéo dài suốt 24 giờ (midnight sun và polar night). Từ vòng cực đến cực là hàn đới (frigid zone).
1° kinh độ dài bao nhiêu? Degrees shrink toward the poles
1° vĩ độ luôn khoảng 111 km. 1° kinh độ bằng khoảng 111,32 × cos(vĩ độ) km, vì các kinh tuyến hội tụ về hai cực.
Chuyên sâu Advanced
Cách viết tọa độ chính xác, tính khoảng cách, múi giờ và lịch sử chọn Greenwich.
Hai cách viết tọa độ
DMS vs decimal degrees
Độ – phút – giây (DMS): 10°46′48″N. Độ thập phân (DD): 10,78. Đổi: DD = độ + phút/60 + giây/3600. Phía Nam và Tây thường viết bằng số âm trong DD (GPS, Google Maps).
Công thức Haversine
Great-circle distance
Khoảng cách ngắn nhất trên mặt cầu giữa hai điểm: d = 2R·asin(√(sin²(Δφ/2) + cosφ₁·cosφ₂·sin²(Δλ/2))), với R ≈ 6371 km. Máy đo khoảng cách ở trên dùng đúng công thức này.
Trái Đất không tròn hoàn hảo
Oblate spheroid · WGS84
Trái Đất hơi dẹt ở hai cực, độ dẹt khoảng 1/298,257. GPS dùng hệ WGS84, nên vĩ độ trên bản đồ là vĩ độ trắc địa (geodetic latitude), khác nhẹ so với góc tính từ tâm Trái Đất.
Chiếu bản đồ
Map projection
Trải mặt cầu lên mặt phẳng luôn gây biến dạng. Phép chiếu Mercator giữ đúng góc nên hợp hàng hải, nhưng phóng đại diện tích gần hai cực (Greenland trông lớn gần bằng châu Phi).
Múi giờ Time zones
Trái Đất quay 360° trong 24 giờ, tức 15° kinh độ ứng với 1 giờ. Việt Nam ở UTC+7 (vàng), Greenwich ở UTC±0 (lục). Kinh tuyến 180° là gần đúng vị trí đường đổi ngày (International Date Line).
Vì sao là Greenwich? The 1884 decision
Tháng 10 năm 1884, Hội nghị Kinh tuyến Quốc tế ở Washington, D.C. bỏ phiếu chọn Greenwich làm kinh tuyến gốc với 22 phiếu thuận, 1 phiếu chống, còn Pháp và Brazil bỏ phiếu trắng. Lý do chính: phần lớn hải đồ và tàu buôn đã dùng mốc Greenwich, đài thiên văn có dữ liệu quan sát lâu năm từ năm 1675, hệ thống múi giờ đường sắt Bắc Mỹ đã dựa trên nó, và kinh tuyến đối diện 180° chạy chủ yếu qua Thái Bình Dương nên ít cắt qua đất liền. Pháp vốn có kinh tuyến Paris riêng và đến năm 1911 mới chính thức dùng giờ Greenwich.
Từ vựng Anh – Việt Vocabulary
Mười lăm thuật ngữ thường gặp, kèm câu ví dụ tiếng Anh.
| English | Tiếng Việt | Example |
|---|
Mini game: Hoa tiêu tập sự Review · Ôn tập
Mười câu hỏi. Trả lời đúng được 10 điểm, trả lời đúng liên tiếp được thêm điểm thưởng.